کتاب روانشناسی و دین اثر کارل گوستاو یونگ نشر جامی

دوران مدرن در تاریخِ اندیشه‌ی غرب، یکی از چالش‌برانگیزترین برهه‌ها را سپری کرده ا‌ست. از میانِ این چالش‌ها و تنگناها، رابطه‌ی دین و علم خصوصاً در ساحتِ روانشناسی، بیشتر جلوه‌گربوده ا‌ست. و بی‌گمان ورودِ یکی از نام‌دارترین اندیشمندانِ حوزه‌ی روان، پدرِ روانشناسیِ تحلیلی، در این حیطه، بر حساسیت این موضوع افزوده ا‌ست.

کتابِ «روانشناسی و دین» درواقع سه سخنرانیِ یونگ به سالِ ۱۹۳۷ در دانشگاهِ ییل آمریکا است که بعدتر با اصلاحات و تعلیقاتی با این عنوان چاپ و منتشر شد. او در این کتاب، به ژرفای روانِ انسان غور می‌کند و ربط و پیوندی مهم میان دین‌ورزیِ نوع ِ آدمی و کیفیاتِ روحی و روانیِ وی می‌یابَد. رسالات و مقاله‌های روشنگرِ او در این اثر  پژوهشی ، ایده‌های نواندیشانه‌ای همچون ناخودآگاهِ جمعی، و کهن‌الگوها را به آنچه وی تجربیات روحانی نامیده، مرتبط و در قالبِ سنتزی مهم و مبدعانه از دو ایده‌ی جنجالی و به‌ظاهر متناقضِ اندیشه-علم و دین- مطرح می‌کند. ناخودآگاهِ جمعی که وی آن را مخزنِ دور از دسترس و البته مشترکِ همه‌ی انسانها در همه‌ی اعصار می‌دانَد و کهن‌الگوها که نمادهایِ برسازنده‌ی افکار و اندیشه‌ها و رفتارهای انسان هستند، مجرای دسترسی به این ساحتِ عظیمند.

مضمون و تز اصلی ِ یونگ در این کتاب، تأثیر و تأثری ا‌ست که روان فرد، در ارتباط با ناخودآگاه جمعی همه‌ی انسان‌ها، بر رفتار و کنش و باور و تمایلات و کشش‌های معنویِ فرد می‌گذارد. پس تجربه‌ی دینی از منظر یونگ، ابعاد جهان‌شمول و مایه‌ها (motif)ی عام و مشترکی دارد که در همه‌ی فرهنگ‌ها و سنن می‌توان سراغ گرفت. او کهن‌الگو یا آرکی‌تایپ را چون تصاویر و نمادهایی اولیه و ذهنی می‌داند که در بافتِ رویاها و اسطوره‌ها و روایت‌های مذهبی موج می‌زنند، مثل کهن‌الگوی مادر، قهرمان، پیرمردِ خردمند که همگی تجسمِ تجربیاتِ جهان‌شمولِ همه‌ی انسان‌ها در همه‌ی فرهنگ‌ها و اعصار است. و آنگاه این کهن‌الگوها را واجدِ نقشی نمادین و اسطوره‌شناسانه در روایت‌های دینی درنظر می‌گیرَد. اینها مایه‌های اصلی و مهم و البته فراتر از زمانند.

بحث اصلی و زمینه‌ای دیگر «کتاب روانشناسی و دین»، مسئله‌ی فردانیت یا individuation است که از منظر یونگ، پروسه و روند رسیدن به یکپارچگی و تحققِ خویشتن است که همچون تجاربی روحانی و معنوی در انسان بروز می‌کند. به باورِ یونگ مواجهه‌ی فرد با بُعدِ متعالی و مقدس و مینویِ تجربه، به رشد ِ روحانی و روانیِ وی منجر می‌شود؛ اگر ما سایه‌ی روانِ خود را دریابیم و آن را با عناصرِ دیگری که جزء وجودیِ روح و روانمان هستند پیوند زنیم، ایگوی محدودِ ما استعلا یافته شفا می‌گیریم.